Stari grad Ulcinj
Stari grad Ulcinj je istorijska tvrđava na crnogorskoj obali, sa srednjovjekovnim kamenim zidovima, bogatim kulturnim naslijeđem i pričama o gusarima i legendama, što ga čini ključnim spomenikom i kandidatom za UNESCO.
Stari grad Ulcinj podsjeća na mnoge druge srednjovjekovne gradove na crnogorskoj obali. Okružen je velikim kamenim zidovima i tvrđavama, koji su vijekovima bili čuvari ulcinjske historije, kulture i tradicije. Mještani ga opisuju kao tvrđavu jedinstvene ljepote. Bedemi, koji ga okružuju, izlaze direktno iz mora i pokrivaju površinu od 3 hektara. Sastoje se od citadele – dijela koji se još uvijek naziva gornji grad – i tvrđave vojničkog karaktera, smještene na najvišoj kamenoj zaravni, i gradskog naselja koje okružuje južni dio, opasanog odbrambenim zidovima. Smatra se da su pravi graditelji Starog grada Ulcinj bili Grci iz Epira, koji su grad izgradili krajem V i početkom IV vijeka p.n.e.
Taj period se može smatrati genezom grada, što potvrđuje zapis na postolju za ikonu boginje Are, koji glasi: “Udruženje klesara (podiglo) Artemidi Elafavoli (boginji lova)”. To dovodi do činjenice da su “Kiklopski” zidovi, kako se još uvijek nazivaju, bedemi Ulcinja, podignuti od strane grčkih zidara. Grad, koji su napravili Grci, uništen je u zemljotresu u V vijeku, tako da za današnji izgled Starog grada Ulcinj, zasluga uglavnom pripada Rimljanima, koji su izgradili novi grad u VI vijeku.
Istorijski i kulturni značaj
Mnoge priče su povezane sa Starim gradom Ulcinj. Do 1900. godine, 100 crnaca živjelo je u Ulcinju. Dolazak prvih ljudi tamne puti najvažniji je u periodu kada je Ulcinj, odnosno tadašnja luka Valdanos, bio gusarsko utočište. Zbog trgovine robovima iz mediteranskih zemalja, glavni trg u Ulcinju i danas nosi naziv Trg robova.
Štaviše, i danas možete čuti priču da je poznati španski pisac Miguel de Cervantes bio jedan od zarobljenih gusarskih zatvorenika i robova u Ulcinju. U Ulcinju, Cervantes je proveo 5 godina. Kasnije, po povratku u domovinu, Cervantes je napisao svoje poznato djelo pod nazivom “Don Kihot”. Pretpostavlja se da su dva ženska lika spomenuta u tom djelu upravo inspirisana Cervantesovim zatočeništvom u Starom gradu Ulcinj.
Stari grad Ulcinj predstavlja pravo gnijezdo kulturno-istorijskog naslijeđa Ulcinja. Pored Sjeverne kapije grada, na centralnoj zaravni, nalazi se muzejski kompleks. Tu je i crkva, džamija, danas muzej u kojem se nalaze svi relevantni dokumenti i otkrića. Eksponati vrijedni pažnje uključuju: antičko postolje s natpisom grčkoj boginji Artemidi, antički kameo sa slikom boginje sa šljemom, i 2 sjekire iz bronzanog doba. U zbirci kamenih predmeta, sačuvan je jonski kapitel, dijelovi Male crkve iz IX vijeka, i obilje predmeta iz turskog doba.
Arhitektonske karakteristike
Iza starog ulcinjskog muzeja, nalazi se “Kula Balšića”, čiji je prostor dijelom korišten kao galerija. “Kula Balšića” se smatra jednim od najreprezentativnijih objekata srednjovjekovne arhitekture u Crnoj Gori. Ispred Kule je Mali ili Trg robova, ograđen svodovima (kazamatima). U blizini, nalazi se visoki zid, poznatiji kao Balani, iz mletačkog doba. Ispred ulaza u muzej je rampa “ravelin” (vanjski dio utvrđenja, u obliku polumjeseca, obično smješten ispred srednjeg bedema i između parapeta), i turska česma iz 1749. godine.
Samo nekoliko metara od glavnog je Etnološki muzej Ulcinja. Posjeduje izuzetno bogatu zbirku eksponata. Od njega, mnoge uličice vode do gornje zaravni stare gradske tvrđave. Ispred Južnog ulaza u grad, nalaze se temelji nekadašnje pravoslavne crkve Svete Bogorodice, iz XII vijeka, koja je kasnije pretvorena u katoličku crkvu Sv. Marka. U blizini crkve je i velika mletačka cisterna. Malo dalje je turski barutni magacin iz XVIII vijeka. U blizini je izuzetno luksuzna zgrada “Palata Venecija”, na čijem mjestu su nekada bili ostaci stare zgrade, pa se smatra da je u zgradi “Palata Venecija” u vrijeme Mletačke Republike bila rezidencija upravitelja grada.
Zbog ljepote, luksuza i funkcionalnosti, crnogorski vladari Balšići su koristili palatu kao rezidenciju i dvor. U približnoj blizini Palate, nalazi se velika mletačka zgrada, “Dvori Balšića” iz XIV vijeka – danas poznati hotelski objekat.
Legende i tradicije
Prije ulaza u Stari grad Ulcinj, nalazi se grobna komora, koja je specifična oznaka perioda vladavine Osmanskog carstva. Prema legendi, grobna komora svjedoči o dvoboju dvojice braće ili prijatelja, zbog ljubavi prema ženi. Prema toj priči, dvojica muškaraca su se borili na smrt kako bi pobjednik u tom dvoboju osvojio ljubav voljene žene. Nesposobna da donese odluku, a ni da gleda njihovu borbu na smrt, prema legendi, mlada žena je skočila s kuće i okončala svoj život. Ipak, dvoboj mladića, koji su u to vrijeme bili visoko cijenjeni u tadašnjem Ulcinju, je nastavljen. Jedan od njih je poginuo u borbi, a drugi nešto kasnije nakon prvog takođe umro. Grobna komora – na mjestu njihove borbe, predstavlja svetinju, koja – prema narodnom vjerovanju zrači i liječi.
Brojni ljudi iz Ulcinja i takođe turisti koji prolaze kroz Stari grad Ulcinj, koji i danas ima šankove kojima je grobna komora ograđena, bacaju novčić za sreću.
Stari grad Ulcinj unatoč brojnim oštećenjima na južnoj strani i lošoj kvaliteti komunalne infrastrukture, ostaje spomenik I kategorije i kandidat za UNESCO zaštitu.